Kara umowna za brak odebrania towaru jest nieważna…?
Wśród prawników panuje pełna zgoda, że kara umowna może być zastrzeżona tylko i wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań niepieniężnych. Odmienne postanowienia umowne są nieważne. Niedopuszczalne jest bowiem zawarcie w umowie postanowienia zobowiązującego do zapłaty kary umownej na wypadek zwłoki w zapłacie świadczenia pieniężnego.
Ta ogólna reguła potrafi jednak nastręczać pewne trudności w praktyce, a zagadnienie to jest dużo bardziej zniuansowane niż mogłoby się to wydawać.
W prowadzonej przeze mnie ostatnio sprawie, gdzie broniłem Kupującego przed roszczeniem o zapłatę kary umowne, udało mi się przekonać sąd do koncepcji nieważności postanowienia umownego, zgodnie z którym kupujący miał zostać obciążony karą umowną za brak odebrania towaru.
Przedmiotem umowy była sprzedaż drewna. Zgodnie z postanowieniami umowy
zapłata ceny miała nastąpić w formie przedpłat. Sprzedający zastrzegł jednak, że do czasu uiszczenia przedpłaty Sprzedawca ma prawo powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia (co też czynił). Zobowiązanie Kupującego – stosownie do regulacji art. 535 k.c. ma niewątpliwie charakter pieniężny, polega ono bowiem przecież na obowiązku zapłaty ceny Sprzedawcy, co powinno nastąpić jeszcze przed odebraniem towaru. Skoro zgłoszenie przez Sprzedawcę gotowości do wydania drewna zaktualizowało po stronie Kupującego nie tylko obowiązek odebrania towaru, ale i obowiązek zapłaty należnego Sprzedawcy wynagrodzenia w całości za daną partię, to przedmiotowe zastrzeżenie umowne w istocie narusza zakaz zastrzegania kary umownej na wypadek niewykonania zobowiązań pieniężnych.
Ustalenie zatem – ewentualnie – stanu zwłoki wierzyciela (pozwanego) w zakresie współdziałania w wykonaniu zobowiązania niepieniężnego (odebranie drewna), mogłoby uzasadniać jedynie żądanie przez dłużnika (powoda) naprawienia wynikłej stąd szkody, co wprost wynika z art. 486 § 1 k.c. Przedmiotem żądania pozwu nie było zaś naprawienie szkody na zasadach ogólnych, lecz kara umowna zastrzeżona na podstawie nieważnego zastrzeżenia umownego.
Pozbawione skuteczności było zatem naliczenie kary umownej przez Sprzedawcę, jako opartego na nieważnym postanowieniu umownym(art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c.), gdyż zastrzeżona kara umowna wynikała w istocie ze zobowiązania pieniężnego.
Realizacja sprzedaży każdorazowo uzależniona od dokonania zapłatywynagrodzenia (przedpłaty). Zastrzegając karę umowną na okoliczność braku realizacji sprzedaży, zastrzeżono ją więc w istocie na okoliczność niedokonania przedpłaty, gdyż był to podstawowy warunek realizacji sprzedaży. W konsekwencji, kara umowna została naliczona za niezapłacenie ceny za zakup określonej w umowie ilości drewna.
Z kronikarskiego obowiązku wskazuje, że umowa przewidywała, że kupujący, który odbierze w całym okresie obowiązywania umowy mniej niż 95% umówionej na ten okres ilości drewna zobowiązany będzie zapłacić sprzedawcy tytułem kary umownej kwotę stanowiącą 5% wartości netto drewna nieodebranego.
Wydaje się jednak, że ocena sądu byłaby inna, gdyby umowa zezwalała Kupującemu na odebranie drewna bez obowiązku dokonania przedpłaty. Wtedy kara umowna zostałaby zastrzeżona wyłącznie na wypadek niewykonania zobowiązania niepieniężnego. Uzależnienie jednak wydania drewna, od obowiązku uiszczenia zapłaty zmieniło w istocie charakter zastrzeżonej kary umownej.
